Οι ζωές που δεν έζησα

Υπάρχουν κάποιες ζωές που δεν τελείωσαν ποτέ, γιατί απλώς δεν άρχισαν.

Δεν έχουν ημερομηνία λήξης. Δεν έχουν φωτογραφίες, αναμνήσεις ή αντικείμενα που έμειναν πίσω. Κι όμως, κάποιες φορές επιστρέφουν. Σε μια τυχαία στιγμή. Στο αυτοκίνητο, στον δρόμο για τη δουλειά. Ένα βράδυ που το σπίτι έχει ησυχάσει. Σε μια συνάντηση με έναν άνθρωπο που είχαμε χρόνια να δούμε. Σε εκείνο το παράξενο συναίσθημα που έρχεται όταν κοιτάζουμε τη ζωή μας και αναρωτιόμαστε:

«Αν τότε είχα επιλέξει διαφορετικά, ποιος θα ήμουν σήμερα;»

Συνήθως μιλάμε για το πένθος όσων χάσαμε. Πολύ λιγότερο μιλάμε για το πένθος όσων δεν ζήσαμε ποτέ.

Για τη δουλειά που δεν τολμήσαμε να αφήσουμε.
Για την πόλη στην οποία δεν μετακομίσαμε.
Για τον άνθρωπο που αγαπήσαμε αλλά δεν ακολουθήσαμε.
Για τη σχέση από την οποία δεν φύγαμε όταν θέλαμε.
Για το παιδί που δεν ήρθε.
Για το ταξίδι που συνεχώς αναβάλλαμε.
Για εκείνη την εκδοχή του εαυτού μας που κάποτε φαινόταν τόσο πιθανή και, κάπου στην πορεία, χάθηκε.

Ίσως τελικά κάθε επιλογή να είναι ταυτόχρονα μια γέννηση και ένας μικρός αποχαιρετισμός.

Όταν επιλέγουμε έναν δρόμο, δεν επιλέγουμε μόνο αυτόν. Αποχαιρετούμε, έστω και χωρίς να το καταλαβαίνουμε, όλους τους άλλους.

Η ζωή που θα μπορούσε να είχε υπάρξει

Η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία έχει ασχοληθεί βαθιά με την επιλογή, την ελευθερία και την ευθύνη που συνεπάγεται το γεγονός ότι η ζωή μας είναι πεπερασμένη.

Δεν μπορούμε να ζήσουμε όλες τις πιθανές ζωές μας.

Δεν μπορούμε να είμαστε ταυτόχρονα εκείνος που έφυγε και εκείνος που έμεινε. Εκείνος που παντρεύτηκε και εκείνος που επέλεξε έναν άλλο δρόμο. Εκείνος που τόλμησε και εκείνος που προτίμησε την ασφάλεια.

Και ίσως αυτή να είναι μία από τις δυσκολότερες αλήθειες της ενηλικίωσης: κάποια στιγμή οι δυνατότητες αρχίζουν να γίνονται επιλογές. Και οι επιλογές αποκτούν συνέπειες.

Στα είκοσι μπορεί να αισθανόμαστε ότι έχουμε μπροστά μας αμέτρητες ζωές.

Στα σαράντα, στα πενήντα ή στα εξήντα αρχίζουμε να βλέπουμε καθαρότερα όχι μόνο όσα χτίσαμε, αλλά και όσα αφήσαμε πίσω.

Και τότε εμφανίζεται μερικές φορές εκείνο το βασανιστικό:

«Κι αν;»

Κι αν είχα φύγει;

Κι αν είχα μείνει;

Κι αν είχα πει ναι;

Κι αν είχα πει όχι;

Κι αν είχα υπερασπιστεί περισσότερο αυτό που ήθελα;

Το «αν» είναι ένας τόπος χωρίς τέλος

Υπάρχει όμως κάτι παράξενο στις ζωές που δεν ζήσαμε.

Είναι πάντα ανολοκλήρωτες. Και ακριβώς γι’ αυτό μπορούν εύκολα να γίνουν τέλειες.

Η σχέση που δεν προχώρησε δεν πρόλαβε να γνωρίσει την καθημερινότητα. Η δουλειά που δεν επιλέξαμε δεν είχε δύσκολες Δευτέρες. Η πόλη στην οποία δεν μετακομίσαμε δεν είχε μοναξιά, λογαριασμούς ή απογοητεύσεις. Ο άνθρωπος που δεν γίναμε δεν έκανε λάθη.

Η φαντασία έχει ένα μεγάλο πλεονέκτημα απέναντι στην πραγματικότητα:

δεν χρειάζεται να τη ζήσει.

Έτσι, μπορεί να συγκρίνουμε μια πραγματική ζωή, με όλες τις ατέλειες, τις απώλειες και τις δυσκολίες της, με μια φανταστική ζωή από την οποία έχουμε αφαιρέσει οτιδήποτε θα μπορούσε να πονέσει.

Και αυτή είναι μια σύγκριση που η πραγματικότητα είναι σχεδόν καταδικασμένη να χάσει.

Δεν πενθούμε μόνο ανθρώπους

Υπάρχουν πένθη που κανείς δεν βλέπει.

Δεν φοράμε μαύρα γι’ αυτά. Δεν υπάρχουν τελετές αποχαιρετισμού. Κανείς δεν θα μας τηλεφωνήσει για να μας ρωτήσει πώς είμαστε.

Κι όμως υπάρχουν.

Πενθούμε ηλικίες που πέρασαν.

Σπίτια που αφήσαμε.

Σχέσεις που δεν έγιναν αυτό που ελπίζαμε.

Όνειρα που κάποτε θεωρούσαμε δεδομένα.

Ακόμη και εκδοχές του εαυτού μας.

Τη γυναίκα ή τον άντρα που κάποτε πιστεύαμε ότι θα γίνουμε.

Και ίσως χρειάζεται να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να αναγνωρίσει αυτά τα πένθη χωρίς να τα θεωρήσει αχαριστία απέναντι στη ζωή που έχει σήμερα.

Μπορώ να αγαπώ τη ζωή μου και ταυτόχρονα να λυπάμαι για κάτι που δεν έζησα.

Μπορώ να αγαπώ τους ανθρώπους που επέλεξα και να αναρωτιέμαι πώς θα ήταν ένας άλλος δρόμος.

Τα δύο αυτά συναισθήματα μπορούν να υπάρχουν μαζί.

Ο άνθρωπος είναι πολύ πιο σύνθετος από τις βεβαιότητες που συχνά απαιτεί από τον εαυτό του.

Ίσως δεν μας λείπει εκείνη η ζωή

Υπάρχει όμως μια ερώτηση που αξίζει να μείνει λίγο περισσότερο:

Όταν νοσταλγώ μια ζωή που δεν έζησα, τι είναι πραγματικά αυτό που μου λείπει;

Ίσως να μη μου λείπει εκείνος ο άνθρωπος.

Ίσως μου λείπει ο τρόπος που ένιωθα εγώ κοντά του.

Ίσως να μη μου λείπει η δουλειά που δεν ακολούθησα.

Ίσως μου λείπει η δημιουργικότητα που εγκατέλειψα.

Ίσως να μη θέλω πραγματικά να επιστρέψω στα είκοσί μου.

Ίσως μου λείπει η αίσθηση ότι όλα ήταν ακόμη ανοιχτά.

Κάπου εδώ το ερώτημα αλλάζει.

Από το:

«Τι θα είχε συμβεί αν τότε…;»

γίνεται:

«Τι από εκείνον τον εαυτό μου χρειάζεται χώρο στη ζωή μου σήμερα;»

Και αυτή είναι μια εντελώς διαφορετική ερώτηση.

Γιατί η πρώτη μας κρατάει απέναντι από ένα παρελθόν που δεν μπορούμε να αλλάξουμε.

Η δεύτερη μας επιστρέφει στο παρόν.

Η ψυχοθεραπεία και οι ανεκπλήρωτες ζωές μας

Στην ψυχοθεραπεία πολλές φορές δεν συναντάμε μόνο αυτό που συνέβη.

Συναντάμε και αυτό που δεν συνέβη.

Τα λόγια που δεν ειπώθηκαν. Τις αποφάσεις που δεν πάρθηκαν. Τον θυμό που καταπιέστηκε. Τις επιθυμίες που θεωρήθηκαν κάποτε υπερβολικές, εγωιστικές ή αδύνατες.

Και κάποιες φορές συναντάμε έναν άνθρωπο που έχει περάσει χρόνια ολόκληρα προσπαθώντας να είναι αυτό που χρειάζονταν οι άλλοι.

Καλό παιδί.

Καλός σύντροφος.

Καλός γονιός.

Υπεύθυνος εργαζόμενος.

Ο άνθρωπος που «αντέχει».

Μέχρι που κάποια στιγμή εμφανίζεται μια ερώτηση πολύ πιο απλή και πολύ πιο δύσκολη:

«Εγώ πού βρίσκομαι μέσα σε όλα αυτά;»

Η θεραπεία δεν μπορεί να μας επιστρέψει στις διασταυρώσεις της ζωής για να διαλέξουμε ξανά.

Μπορεί όμως να μας βοηθήσει να κοιτάξουμε με περισσότερη ειλικρίνεια γιατί επιλέξαμε όπως επιλέξαμε. Τι φοβηθήκαμε. Τι προστατεύσαμε. Τι θυσιάσαμε. Τι εξακολουθούμε να επιθυμούμε.

Και κυρίως, τι είναι ακόμη δυνατό.

Γιατί όσο υπάρχει ζωή, δεν υπάρχουν μόνο δρόμοι που έκλεισαν.

Υπάρχουν και δρόμοι που δεν έχουμε ακόμη δει.

Η ζωή που υπάρχει ακόμη

Ίσως λοιπόν το ζητούμενο δεν είναι να σταματήσουμε να σκεφτόμαστε τις ζωές που δεν ζήσαμε.

Ούτε να πείσουμε τον εαυτό μας ότι «όλα έγιναν όπως έπρεπε».

Δεν ξέρουμε αν έγιναν όπως έπρεπε.

Έγιναν όπως έγιναν.

Και αυτή η διαφορά είναι σημαντική.

Μπορούμε να κοιτάξουμε πίσω χωρίς να καταδικάσουμε τον άνθρωπο που ήμασταν τότε. Εκείνος αποφάσισε με όσα γνώριζε, με όσα άντεχε, με τους φόβους και τις ανάγκες που είχε εκείνη τη στιγμή.

Σήμερα ίσως γνωρίζουμε περισσότερα.

Και αυτό δεν αλλάζει το χθες.

Μπορεί όμως να αλλάξει το αύριο.

Γιατί ίσως η πιο σημαντική ερώτηση δεν είναι τελικά:

«Ποια ζωή δεν έζησα;»

Αλλά:

«Από τη ζωή που έχω ακόμη μπροστά μου, πόση είμαι διατεθειμένος να ζήσω πραγματικά;»

Οι ζωές που δεν ζήσαμε θα υπάρχουν κάπου μέσα μας.

Δεν χρειάζεται να τις διαγράψουμε.

Ίσως χρειάζεται να τις αποχαιρετήσουμε, να ακούσουμε τι είχαν να μας πουν και ύστερα να επιστρέψουμε.

Όχι στη ζωή που θα μπορούσε να είχε υπάρξει.

Στη ζωή που είναι ακόμη εδώ.